W obliczu przyspieszającej cyfryzacji rynku, dostępność cyfrowa staje się nowym, nienegocjowalnym fundamentem. Do polskiego systemu prawnego wprowadza go Ustawa z dnia 26 kwietnia 2024 r. o zapewnianiu spełniania wymagań dostępności niektórych produktów i usług przez podmioty gospodarcze. Akt ten, wdrażający unijną dyrektywę, znaną jako Europejski Akt o Dostępności, ma na celu eliminację barier cyfrowych i zapewnienie osobom ze szczególnymi potrzebami równego dostępu do produktów i usług

Ustawa wejdzie w życie 28 czerwca 2025 r. Jak od tej pory będą wyglądać obowiązki usługodawców?

Kogo i czego dotyczy ustawa?

Nowe regulacje obejmują szeroki wachlarz podmiotów i sektorów, nakładając obowiązki na:

  • producentów, upoważnionych przedstawicieli, importerów i dystrybutorów produktów,
  • usługodawców.

Produkty

Wśród produktów, z których korzystanie musi cechować się dostępnością dla użytkowników o specjalnych potrzebach, znajdują się m.in.:

Sprzęt komputerowy ogólnego przeznaczenia i ich systemy operacyjne

To szeroka kategoria, która obejmuje laptopy, komputery stacjonarne, tablety, a także systemy operacyjne, takie jak Windows, macOS, czy Android. Chodzi o to, aby już na poziomie sprzętu i podstawowego oprogramowania osoby z niepełnosprawnościami mogły z nich swobodnie korzystać (np. dzięki kompatybilności z czytnikami ekranu).

Terminale (płatnicze, samoobsługowe, bankomaty, wpłatomaty, automaty biletowe, urządzenia do odprawy, interaktywne terminale informacyjne)

Mowa o wszystkich urządzeniach, z którymi wchodzi się w interakcję w miejscach publicznych, bez pomocy personelu. Bankomaty, kasy samoobsługowe w sklepach, czy automaty do biletów na dworcu – wszystkie te urządzenia muszą być zaprojektowane tak, aby były dostępne np. dla osób niewidomych (poprzez głosowe instrukcje) czy dla osób na wózkach (odpowiednia wysokość ekranu i przycisków).

Urządzenia końcowe do usług telekomunikacyjnych i audiowizualnych (np. smartfony, smart TV, dekodery).

Tego rodzaju urządzenia muszą być dostosowane np. poprzez funkcje powiększania tekstu czy alternatywne metody sterowania.

Czytniki książek elektronicznych

Dostępność w kontekście czytników książek elektronicznych może oznaczać np. możliwość dostosowania rozmiaru i kontrastu czcionki, a także wsparcie dla technologii wspomagających, takich jak czytniki ekranu.

Usługi

Drugą kategorią objętą mocą ustawy są usługi dla konsumentów.

Usługi dostępu do audiowizualnych usług medialnych

Dotyczy to wszystkich usługodawców świadczących usługi związane z oglądaniem filmów, seriali, programów telewizyjnych – zarówno w tradycyjnej telewizji, jak i na platformach streamingowych (Netflix, YouTube, HBO Max itp.). Muszą one oferować np. napisy dla niesłyszących, audiodeskrypcję dla niewidomych czy możliwość dostosowania prędkości odtwarzania.

Usługi towarzyszące usługom transportu pasażerskiego 

W tym zakresie nacisk kładzie się na informację i dostęp do niej. Strony internetowe i aplikacje mobilne muszą być dostępne dla osób z niepełnosprawnościami i zawierać rozwiązania, umożliwiające sprawdzenie rozkładu jazdy czy zakup biletu. Bilety elektroniczne i systemy sprzedaży biletów powinny być zaprojektowane tak, żeby np. zakup biletu online nie sprawiał problemu osobom korzystającym z czytników ekranu. Informacje o opóźnieniach, zmianach peronów i inne komunikaty w czasie rzeczywistym muszą być dostępne w różnej formie (np. wizualnej i dźwiękowej).

Usługi bankowości detalicznej

Ta kategoria obejmuje wszystkie rodzaje usług, które banki świadczą na co dzień klientom indywidualnym – strony internetowe banków, aplikacje mobilne, bankowość internetową, a także samoobsługowe bankomaty i wpłatomaty.

Usługi rozpowszechniania książek elektronicznych

Nie tylko same czytniki, ale także platformy i aplikacje, za pomocą których e-booki są dystrybuowane i czytane muszą umożliwiać łatwe powiększanie tekstu, zmianę czcionki, czy używanie syntezy mowy do czytania, czyniąc serwisy łatwymi w użytkowaniu dla osób z niepełnosprawnościami.

Handel elektroniczny

To bardzo szeroka kategoria, obejmująca wszystkie sklepy internetowe, platformy sprzedażowe, serwisy ogłoszeniowe, czy wszelkie inne miejsca, gdzie konsument może zawrzeć umowę na odległość drogą elektroniczną. Ustawa wyraźnie zaznacza, że nowe regulacje obejmują również usługi całkowicie bezpłatne, takie jak np. prowadzenie konta w sklepie internetowym. Nawet jeśli sklep nie pobiera opłat za założenie konta, to samo konto i proces jego obsługi musi być dostępny dla osób z niepełnosprawnościami.

Co oznacza dostępność?

Dostępność to zapewnienie, by produkty i usługi mogły być swobodnie użytkowane przez osoby ze szczególnymi potrzebami na równi z innymi użytkownikami. Głównym narzędziem jest tu projektowanie uniwersalne. Zakłada ono tworzenie rozwiązań z myślą o różnorodnych potrzebach użytkowników, eliminując potrzebę późniejszych adaptacji czy specjalistycznych modyfikacji.

Co jednak w sytuacji, gdy zastosowanie projektowania uniwersalnego okaże się niemożliwe? W takich przypadkach dostępność zostanie zapewniona poprzez racjonalne usprawnienia, które muszą być zgodne z art. 2 Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych.

Obowiązki producentów

  • Zapewnienie zgodności produktów z wymaganiami dostępności określonymi w ustawie.
  • Przeprowadzenie oceny zgodności produktu na podstawie wewnętrznej kontroli.
  • Sporządzenie i przechowywanie dokumentacji technicznej produktu (przez 5 lat), zawierającej informacje o jego zgodności z wymaganiami dostępności.
  • Wystawienie pisemnej deklaracji zgodności i umieszczenie takiego oznakowania na produkcie.
  • Ustanowienie procedur utrzymania zgodności produktów w produkcji seryjnej.
  • Dołączenie lub publiczne udostępnienie instrukcji, ostrzeżeń i etykiet w sposób dostępny (z uwzględnieniem więcej niż jednego kanału sensorycznego).
  • Podejmowanie niezwłocznych działań naprawczych lub wycofanie produktu z obrotu w przypadku wątpliwości co do jego zgodności oraz informowanie o tym właściwych organów nadzoru rynku.
  • Prowadzenie ewidencji produktów niespełniających wymagań i związanych z tym skarg.
  • Współpraca z PFRON i organami nadzoru rynku w celu usunięcia niezgodności.

Obowiązki usługodawców

  • Przeprowadzenie oceny zgodności świadczonej usługi z wymaganiami dostępności.
  • Udostępnianie publicznie informacji o usłudze (w regulaminie lub równoważnym dokumencie) w formie pisemnej lub elektronicznej, w sposób dostępny dla osób ze szczególnymi potrzebami.
  • Przechowywanie tych informacji przez cały okres oferowania usługi.
  • Uwzględnianie zmian w oferowaniu usługi, wymaganiach dostępności itd.
  • Podejmowanie działań naprawczych w przypadku, gdy usługa nie spełnia wymagań dostępności, oraz niezwłoczne informowanie o tym właściwego organu nadzoru rynku.
  • Współpraca z PFRON i organami nadzoru rynku w zakresie działań naprawczych.
  • Udzielanie informacji o stanie zapewnienia warunków niezbędnych do korzystania przez osoby ze szczególnymi potrzebami z pomieszczeń i budynków użyteczności publicznej wykorzystywanych do świadczenia usług oraz otaczającej je infrastruktury, lub o posiadanym certyfikacie dostępności.
Ustawa przewiduje możliwość odstąpienia od spełniania wymagań dostępności w dwóch przypadkach:
  • jeśli oznaczałoby to zasadniczą zmianę podstawowych właściwości produktu lub usługi lub
  • jeśli byłoby to nieproporcjonalne obciążenie dla podmiotu gospodarczego.

Konsekwencje i nadzór

Skarga na brak dostępności

Konsument ma prawo złożyć skargę na niespełnianie wymagań dostępności przez produkt albo usługę.

Zawiadomienie PFRON

Konsumenci oraz osoby trzecie (w tym organizacje pozarządowe działające na rzecz osób z niepełnosprawnościami) mogą zgłaszać do Prezesa Zarządu PFRON przypadki niespełniania wymagań dostępności. Jeśli zawiadomienie jest zasadne, PFRON albo właściwy organ nadzoru rynku przeprowadza kontrolę.

Kary pieniężne

W przypadku niespełniania wymagań dostępności lub niewykonywania obowiązków, Prezes Zarządu PFRON lub właściwy organ nadzoru rynku może nałożyć administracyjną karę pieniężną, która może wynieść może wynieść dziesięciokrotność przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za rok poprzedzający (nie więcej niż 10% obrotu w roku poprzedzającym).